Półpoście mości panie, mościa panno!

Śródpoście, nazywane także wybijaniem żuru lub żurem, to zwyczaj obchodzony w środę po trzeciej niedzieli postu. Aby zrozumieć istotę i specyfikę półpościa trzeba zrozumieć czym dawniej był Wielki Post – „zachowywany był tak surowo, że od śródpościa przestawano spożywać gotowanych potraw, powstał więc na pamiątkę tego zwyczaj tłuczenia w tym dniu starych garnków” glinaniych po kiszeniu zakwasu na żur – tak opisuje go Zygmunt Gloger w Encyklopedii Staropolskiej tom IV. Wielki Post to czas skupienia, ciszy, duchowości, pobożności, przygotowania do najważniejszego święta w Kościele, czyli zmartwychwstania Pana Jezusa Chrystusa. Nie wolno było w tym okresie tańczyć, słuchać muzyki czy organizować spotkań towarzyskich w celach rozrywkowych, o zakazie picia alkoholu już nie wspominając. Teoretycznie nadal nie wolno, jednak nie ma już takiego rygoru w tych kwestiach jaki był kiedyś. Niewolno wówczas było wielu rzeczy, dlatego przerwa w tej monotonii i umartwianiu była swego rodzaju „oddechem”, zwłaszcza dla młodzieży. Początkowo miał on wydźwięk zalotów, bo to kawalerowie, pannom na wydaniu (choć zdarzało się i odwrotnie) tłukli garnki z popiołem pod nogami lub rozbijali o drzwi albo malowali im popiołem okna. Zwyczaj ten opisał Z. Gloger „Młokos przed niewiastą przechodzącą, dziewka przed mężczyzną rzucała o ziemię garnek popiołem suchym napełniony, trafiając tak blizko, żeby popiół z garnka obsypał i okurzył idącą osobę. Zawołał wówczas swawolnik: „Półpoście mości Panie! Lub mościa panno! I uciekł „. Praktykę tę jednak ukrócono nakładając kary przez sądy marszałkowskie na owych młokosów i dziewki za naruszanie porządku i bezpieczeństwa publicznego. Z czasem zwyczaj przyjął formę żartów. Malowanie, tak się przyjęło, że malowano drzwi, okna, ściany (i inne powierzchnie płaskie nadające się do malowania) wapnem lub popiołem albo popiołem wymieszanym z gnojówką i gliną, smarem od wozu, a nawet smołą lub lakierem (T. Karwicka „Kultura Ludowa Ziemi dobrzyńskiej”). Pamiętam, że jako dziecko wychodząc z domu do szkoły zobaczyłam, że nie mamy bramki w ogrodzeniu, znalazła się u sąsiadów kilka domów dalej. Malowano wapnem napisy na domach, ogrodzeniach „Żur (tu rok, np. 2018)”, słyszałam z opowiadań rodziców, że zdarzali się dowcipnisie, którzy zatykali kominy, np. starymi szmatami i rano ciężko było rozpalić w piecu. Pani Teresa Karwicka w „Kulturze Ludowej …” wspomina, że wyciągano nawet wozy na dachy i że zwyczaj ten w innych rejonach polski np. ziemi chełmińska praktykowany był w wigilię Nowego Roku, tam właśnie w Sylwestra malowano okna popiołem. Aleksander Petrów w swojej pracy „Lud Ziemi Dobrzyńskiej…” uważa, że obrzędy półpostne są pozostałością pogańskich czasów naszych praojców. Według niego nastąpił błędny wywód słowa żur, które to pochodzić miało od niemieckiego sauer (kwaśny) i kojarzone było z wybijaniem żuru, zakwasu na żur. Petrów upatruje etymologi tego słowa gdzie indziej „wybijać żur znaczy wypędzać smutek – zimę – ciemno. Żur pochodzi od tego samego pierwiastku co rumuńskie słowo żuryty – siła – smucić się.” Teresa Karwińska wyjaśnia to dokładniej wspominając o dwóch praktykach magicznych: „rozbijanie naczynia powodujące hałas miało odstraszać złe moce, wylewanie zaś nieczystości symbolizowało niszczenie zła”. Miał to być znak zbliżającej się wiosny, Słowianie przecież bardzo byli przywiązani do natury. Ponadto Petrów wspomina, że dzieci z okolic Rypina w półpoście chodziły z żurawiem lub bocianem zrobionym z drzewa.

Zwyczaj wybijania żuru zanika, a związane jest to  zapewne z przerostem formy nad treścią, czyli aktami wandalizmu i niszczenia mienia, obawą i strachem przed szkodami wyrządzonymi przez nieprzemyślane „żarty”. Wydaje mi się też, że obecne pokolenie nie ma już tyle dystansu do tego typu żartów co nasi dziadkowie i pradziadkowie. Wielki Post nie jest też tak surowo przestrzegany jak dawniej i nie czujemy potrzeby rozładowania, rygoru i reżimu jaki się z nim dawniej wiązał. 

 Półpoście mości Państwo!